Prof. Krzysztof Podemski „Inwektywy polityczne a mowa nienawiści w polskim dyskursie publicznym” – relacja z wykładu otwartego Latającego Uniwersytetu Demokracji

5 grudnia 2016 r. odbył się w Poznaniu 5 wykład otwarty Latającego Uniwersytetu Demokracji, zorganizowany przez Komitet Obrony Demokracji Wielkopolska. Tym razem mieliśmy okazję gościć w przyjaznych progach Teatru Ósmego Dnia. Licznie zebrani widzowie wysłuchali wykładu „Inwektywy polityczne a mowa nienawiści w polskim dyskursie publicznym” prof. Krzysztofa Podemskiego z Instytutu Socjologii UAM, aktywnie działającego w Stowarzyszeniu przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii „Otwarta Rzeczpospolita” oraz w Komitecie Obrony Demokracji, świetnego mówcę, znanego także z felietonów dla poznańskiego Gazety Wyborczej.

lud_2016-12-05_01 lud_2016-12-05_02 lud_2016-12-05_03

Prof. Podemski przedstawił na wstępie 3 elementy dyskursu publicznego: nowomowę, inwektywę polityczną i mowę nienawiści, wskazując zarówno ich cechy charakterystyczne, jak i zwracając uwagę na nieostre granice między nimi. Wskazał, że najprościej rzecz ujmując, nowomowa to język propagandy politycznej, inwektywa polityczna – obraźliwe określenie przeciwnika politycznego, a mowa nienawiści to werbalna agresja wobec mniejszości.

Zwrócił też uwagę na nowe fenomeny: „hejt”, „trollowanie” i postprawdę, które pojawiły się wraz z mediami społecznościowymi początku XXI w. Zjawiska te bazują na charakterystycznym dla tych mediów skrajnym egalitaryzmie, dzięki któremu dowolna wypowiedź każdego z użytkowników jest równoważna z wypowiedziami fachowców oraz na poczuciu bezkarności, sprzyjającemu bezpardonowym atakom, szerzeniu kłamstw czy nienawiści.

lud_2016-12-05_04 lud_2016-12-05_05 lud_2016-12-05_06

Prof. Podemski pokazał, czemu może służyć wykorzystanie agresji w dyskursie publicznym. Zaostrzanie języka debaty publicznej ułatwia wygraną w wyborach, przyciąga uwagę słuchaczy, ułatwia manipulację, tworzenie wrogów, kozłów ofiarnych czy narzucanie wizji świata przez jedną ze stron dyskursu, niszczy racjonalność debaty, powoduje nakręcanie spirali nienawiści.

Stając wobec problemu agresji w przestrzeni publicznej, musimy zmierzyć się z konfliktem wartości. Czy większą wartość ma wolność słowa, czy też godność człowieka? Pojawia się zarazem pytanie, czy możliwe jest ograniczanie wolności słowa? Wydaje się, że w tej kwestii istnieje odmienne podejście do tego problemu w Europie aniżeli w USA (gdzie przyznaje się absolutny prymat wolności słowa). Z tym zagadnieniem wiąże się także kwestia tzw. poprawności politycznej. Można zauważyć, że obecnie weszliśmy w okres, w którym normy poprawności politycznej są naruszane, a czasem wręcz łamane.

lud_2016-12-05_07 lud_2016-12-05_08 lud_2016-12-05_09

Prof. Podemski podkreślił, że trudno jest wskazać źródła agresji. Każda nauka udziela na pytanie o nie innych odpowiedzi. Warto zauważyć, że według niektórych teorii niechęć do obcych dziedziczymy po przodkach, czyli że została ona zapisana w naszych genach. W takim ujęciu pytanie, które można by rozważyć, brzmi, dlaczego tej niechęci mimo wszystko nie ulegamy?

Szukając odpowiedzi na pytanie: co należy robić, żeby zapobiegać agresji, prof. Podemski wskazał, że konieczne jest eliminowanie źródeł frustracji (w tym np. ekonomicznych czy kulturowych), położenie nacisku na wychowanie i edukację, a także skuteczne karanie, zarówno za pośrednictwem wymiaru sprawiedliwości, jak i społecznego ostracyzmu. Jeśli np. polskie media nie tylko nie eliminują, ale wręcz promują polityków znanych z agresywnych wystąpień, trudno wymagać odpowiedzialnej reakcji od społeczeństwa. Akty agresji słownej powinny też być od razu zgłaszane.

lud_2016-12-05_10 lud_2016-12-05_11 lud_2016-12-05_12

Omawiając kwestię inwektywy politycznej prof. Podemski zwrócił uwagę, że jest ona obecna w dyskursie publicznym już od starożytności. Była i jest wykorzystywana przez wszystkie strony dyskursu politycznego. Żywą reakcję słuchaczy wywołały przykłady inwektyw politycznych, przytoczone na podstawie opracowania Ireny Kamińskiej-Szwej „Agresja językowa w życiu publicznym. Leksykon inwektyw politycznych 1918-2000” oraz zaczerpnięte z bieżącej polityki.

W odróżnieniu od inwektywy politycznej mowa nienawiści stanowi o wiele poważniejszy problem. Według interpretacji stosowanej w Unii Europejskiej jest to werbalna agresja wobec mniejszości (etnicznej, rasowej, religijnej, seksualnej czy innej, np. osób niepełnosprawnych), a zatem wobec grupy, a nie jednostki, ewentualnie wobec jednostki ze względu na jej przynależność do danej mniejszości. Mowa nienawiści jest także w Polsce ścigana z urzędu, ale tylko w odniesieniu do mniejszości etnicznych, rasowych czy religijnych.

lud_2016-12-05_13 lud_2016-12-05_14 lud_2016-12-05_15

Przykłady mowy nienawiści, zwłaszcza w ich skrajnej postaci, jakie prof. Podemski przedstawił na przykładzie strony internetowej Redwatch, były zatrważające.

Jednocześnie wykładowca zwrócił uwagę, że często zdarza się, że granice między mową nienawiści a inwektywą polityczną czy polityczną satyrą bywają nieostre, co często utrudnia jej ściganie. Brak reakcji na mowę nienawiści może być też spowodowany przez podejście liberalne (dające nieograniczoną wolność słowa) lub obronne (traktujące piętnowanie mowy nienawiści jako próbę zdyskredytowania danego środowiska, np. prawicy).

Prof. Podemski przytoczył następnie podstawy prawne dla ścigania przypadków mowy nienawiści przez wymiar sprawiedliwości. Zwrócił uwagę, że można i należy reagować na nie, zgłaszając je policji czy też wyspecjalizowanym organizacjom czy stowarzyszeniom.

Wykład prof. Krzysztofa Podemskiego nie zawiódł wysokich oczekiwań słuchaczy. Był interesujący i wciągający, wzbudzał żywe reakcje. Jeszcze bardziej żywiołowe, chwilami wręcz burzliwe, reakcje wywołała dyskusja, jaka toczyła się po wykładzie. Zwrócono uwagę, jak agresywny język debaty publicznej, język polityki, wpływa na społeczeństwo, jak je infekuje, jak zatacza coraz szersze kręgi, wypierając możliwość rzeczowej debaty, także wśród zwykłych ludzi, w tym także młodzieży, i to nawet w ich kontaktach prywatnych. Emocje rozbudziła dyskusja, czy akceptowalna jest wulgaryzacja języka, narastająca wraz z radykalizacją poglądów. Obecni na wykładzie przedstawiciele nauk przyrodniczych zwrócili uwagę na biologiczne i neurobiologiczne uwarunkowania występowania agresji, jednocześnie wywołując głosy sprzeciwiające się determinizmowi biologicznemu. Temat wykładu okazał się być na tyle aktualny, że pojawiły się też odniesienia do obecnej sytuacji politycznej czy zasad korzystania z mediów społecznościowych. Nieoczekiwaną przyjemnością było zaś wysłuchanie „Szui” Jeremiego Przybory w interpretacji Ewy Wójciak.

Zapraszamy na kolejne wykłady otwarte Latającego Uniwersytetu Demokracji!

Latający Uniwersytet Demokracji

Komitet Obrony Demokracji Wielkopolska

Zdj. Waldemar Andrzej Jóźwiak

Dla zainteresowanych, lista kontaktów, pod którymi można zgłaszać przypadki mowy nienawiści:

Rzecznik Praw Obywatelskich [email protected] , tel. infolinia: 800 676 676

Zespół do Spraw Ochrony Praw Człowieka MSWiA [email protected]

Pełnomocnik Komendanta Głównego Policji ds. Ochrony Praw Człowieka [email protected]

Stowarzyszenie Projekt: Polska – serwis HejtStop www.hejtstop.pl

Helsińska Fundacja Praw Człowieka [email protected]

Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego [email protected]

NIFC Hotline Polska www.dyzurnet.pl

Stowarzyszenie Amnesty International [email protected]

Stowarzyszenie Nigdy Więcej [email protected]

Przypadki homofobicznej i transfobicznej mowy nienawiści oraz wszelkie sprawy z nimi związane zgłaszać można do wyspecjalizowanych organizacji:

Stowarzyszenie Lambda Warszawa [email protected]

Kampania przeciw Homofobii [email protected]

Fundacja Trans-Fuzja [email protected]

Przypadki czynów i mowy nienawiści wymierzonych w Romów można zgłaszać do organizacji:

Stowarzyszenie na Rzecz Integracji Społeczeństwa Wielokulturowego NOMADA [email protected]

Związek Romów Polskich [email protected]

Przypadki niszczenia i bezczeszczenia miejsc związanych z kulturą i religią żydowską zgłaszać można do organizacji:

Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego [email protected]

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *