Relacja z wykładu dr. M. Krotoszyńskiego “Rozrachunek z przeszłością w demokratycznym państwie prawa…”

W dniu 23 października 2017 r. spotkaliśmy się na kolejnym wykładzie otwartym Latającego Uniwersytetu Demokracji w Poznaniu, na którym mieliśmy okazję porozmawiać z dr. Michałem Krotoszyńskim i wysłuchać jego wykładu: “Rozrachunek z przeszłością w demokratycznym państwie prawa. Granice i praktyka rozliczeń”.

Na wstępie dr Krotoszyński zauważył, że temat rozliczeń z okresem PRL-u jest obecny od początku przemian po 89 r., aczkolwiek uwaga opinii publicznej skupiała się przede wszystkim na kwestiach związanych z lustracją. Jednocześnie zachodził proces budowania nowej, demokratycznej rzeczywistości, nowej pamięci, nowych emocji, ocen, sięgających okresu II wojny światowej.

22851265_997099990457628_339570191_o

Obecnie rozliczenia z przeszłością na nowo ożywają, ponieważ aktualna władza żywi szczere przekonanie, że przeszłość nie została rozliczona. Że nie doszło do procesu dekomunizacji, a PRL-wska nomenklatura uwłaszczyła się na majątku państwowym i stała się częścią elity III RP. Kwestia rozliczeń została poddana surowej i bardzo krytycznej ocenie. Choć większość społeczeństwa nie podziela ocen rządzących, to jednak znaczna część społeczeństwa w mniejszym lub większym stopniu także odczuwa poczucie niedosytu sprawiedliwości.

Do tematu rozliczeń z przeszłością w okresie przemian odnosi się pojęcie sprawiedliwości tranzycyjnej, która obejmuje kwestie związane z dylematami ukarania winnych, reformy instytucji, zadośćuczynienia oraz budowania stabilnego demokratycznego państwa po okresie zapaści demokracji np. w formie systemu komunistycznego (Europa Wschodnia), junty wojskowej (Ameryka Łacińska), apartheidu (RPA), a także podczas wojny czy nawet na skutek gwałtownych przemian społecznych.

Korzenie sprawiedliwości tranzycyjnej tkwią w rozliczeniach po II wojnie światowej – przede wszystkim z nazizmem czy faszyzmem w Niemczech, Austrii czy Włoszech. Jej mechanizmy znalazły zastosowanie w trakcie procesów norymberskich czy denazyfikacji, a także procesów przeprowadzanych po upadku Japonii. Procesami przerwanymi zresztą w latach 50-tych w wyniku zmiany sytuacji politycznej i powstania żelaznej kurtyny. Następna fala demokratyzacji pojawiła się w latach 70-tych w związku z upadkiem systemów autorytarnych w Hiszpanii, Grecji czy Ameryce Łacińskiej. A kolejna – w związku z upadkiem komunizmu. Współcześnie mechanizmy sprawiedliwości tranzycyjnej stosuje się w różnorodnych procesach normalizacji, zarówno w trakcie, jak i po zakończeniu konfliktów, wojen, w przypadkach naruszeń praw człowieka (np. Indianie w Kanadzie czy Aborygeni w Australii).

22830991_997100073790953_1078614693_o

Dr Krotoszyński przedstawił 3 modele rozliczeń:

  1. Model odpłaty – w którym nacisk kładzie się na sprawiedliwą karę za popełnione przestępstwa. W tym modelu dochodzi do zastosowania sankcji karnych oraz administracyjnych (np. utrata pracy, obniżenie emerytury, odebranie przywilejów). Ten model miał zastosowanie po upadku komunizmu, np. w NRD i innych krajach bloku wschodniego, także w Polsce.
  2. Model klaryfikacji historycznej – w którym nie stosuje się w zasadzie kar, a raczej dąży do ujawnienia informacji o charakterze poprzedniego ustroju i o związkach konkretnych osób z przestępczymi działaniami. Sankcje pojawiają się tylko w przypadku ukrywania przez te osoby swojej przeszłości.

Klaryfikacja może być przeprowadzana jako klaryfikacja zbiorowa – która służy pokazaniu tendencji. W tym procesie często wykorzystuje się tzw. „Komisje Prawdy”, które w oparciu o badania historyków, zeznania świadków i oględziny tworzą raporty (Argentyna, RPA, w zamyśle polski IPN). Kary mogą grozić jedynie za zaprzeczenie naukowo potwierdzonych faktów (np. w Polsce za tzw. „kłamstwo oświęcimskie”). W procesie klaryfikacji zbiorowej znajdują swoje miejsce publiczne przeprosiny, pogrzeby ofiar, pomniki czy muzea. Natomiast klaryfikacja indywidualna sięga po mechanizmy weryfikacyjne jak lustracja, odtajnienie akt służb specjalnych czy uchylenie wyroków.

Klaryfikacja historyczna służy ujawnieniu i uznaniu prawdy przez władzę, a także przywróceniu godności ofiar i budowaniu pamięci o przeszłości

  1. Model „grubej kreski” – w którym następuje odstąpienie od rozliczeń, od klaryfikacji i retrybucji i w którym zostaje zastosowana amnestia indywidualna i zbiorowa. Model ten pojawia się, gdy dochodzi do przekazania pokojowego władzy przez system autorytarny (np. Hiszpania do 2007 r., Rosja po ZSRR, Ameryka Łacińska).

Model ten służy inkluzji społecznej oraz zapobiega społecznemu ostracyzmowi.

22850560_997100207124273_1188106787_o

W Polsce do 2015 r. miały zastosowanie zarówno mechanizmy odpłaty, jak i klaryfikacji.

W przypadku mechanizmów odpłaty zostały przeprowadzone procesy karne, weryfikacja byłych pracowników SB oraz obniżenie emerytur. Wadą przeprowadzonych form odpłaty było ich rozciągnięcie w czasie (np. toczące się latami procesy, ustawa o obniżeniu emerytur pracowników służb specjalnych PRL-u dopiero z 2009 r.) czy ich ograniczenie – np. zablokowana możliwość przeprowadzenia procesów sędziów i prokuratorów czy zastosowanie przedawnienia wobec lżejszych przestępstw w ustawie z 1995 r.

W Polsce zastosowano też różne mechanizmy klaryfikacji historycznej. Przede wszystkim w ustawie lustracyjnej z 1997 r., która nałożyła obowiązek złożenia oświadczenia lustracyjnego na wszystkie osoby kandydujące na funkcje publiczne, przy czym kara grozi nie za współpracę ze służbami bezpieczeństwa PRL-u, ale za kłamstwo lustracyjne. Inne formy klaryfikacji to np. ujawnienie akt służb specjalnych PRL-u czy tzw. „komisja Rokity” z 1989 r., która badała przypadki zgonów opozycjonistów i ujawniła, że służy bezpieczeństwa PRL-u korzystały z władzy niekontrolowanej przez państwo.

Dr. Krotoszyński podkreślił, że przeprowadzanie rozliczeń jest zgodne z zasadami państwa prawa i umowami międzynarodowymi, stojącymi na straży praworządności. Jednak wymogiem jest stosowanie w jego trakcie zasad demokratycznego państwa prawa, takich jak zasada niedziałania prawa wstecz, indywidualna a nie zbiorowa odpowiedzialność, zasady uczciwego procesu czy odpolitycznienie (rozliczenia nie powinny służyć interesom rządzących i być wykorzystywane jako narzędzie walki politycznej). Sprawiedliwość tranzycyjna (zwłaszcza w modelu odpłaty) powinna mieć ograniczenia czasowe.

Stosowanie zasad demokratycznego państwa prawa pociąga za sobą niebezpieczeństwo uniknięcia kary przez winnych i niespełnienie poczucia sprawiedliwości społecznej. Jednak naginanie tych zasad w imię idei sprawiedliwości społecznej prowadzi do naruszenia fundamentów demokratycznego państwa prawa.

22833270_997100200457607_1776739259_o

Obecnie możemy zauważyć, że po 2015 r. i przejęciu władzy przez PiS kwestia rozliczeń powróciła do głównego nurtu polityki. Można to zaobserwować na dwóch przykładach.

Ustawa o zmianie nazw miejsc publicznych i placówek z 2016 r. podejmuje działania z zakresu klaryfikacji historycznej. Pytanie, na ile działania te są celowe, na ile wskazane nazwy są rozpoznawane jako komunistyczne. Istnieje też wątpliwość, czy zapisy tej ustawy nie spowodują usuwania nazw związanych np. z ruchem lewicowym.

Natomiast mechanizmy odpłaty zastosowano w tzw. ustawie dezubekizacyjnej z grudnia 2016 r., która rozszerza katalog miejsc, w których praca lub służba jest podstawą do obniżenia emerytury. Wady tej ustawy to zastosowanie odpowiedzialności zbiorowej i dotkliwość sankcji – np. emerytura nie może być wyższa od przeciętnej bez względu na okres pracy w służbach. Ustawa ta dotknęła kilkudziesiąt tysięcy osób, istnieje też duże prawdopodobieństwo, że tym tematem zajmie się w końcu Europejski Trybunał Praw Człowieka.

Na zakończenie wykładu dr. Krotoszyński podkreślił, że obecne jest poczucie niedosytu rozliczeń zarówno u władzy, jak i u części społeczeństwa polskiego, że mimo wszystko rozliczenie w Polsce było stosunkowo szerokie oraz że rządy prawa i poczucie sprawiedliwości społecznej wchodzą w konflikt – jednak próby zaspokojenia potrzeby sprawiedliwości społecznej z naruszeniem zasad demokratycznego państwa prawa przynosi złe owoce.

W trakcie dyskusji zwrócono m.in. uwagę, na kwestię czy społeczeństwo było we właściwy sposób informowane o skali rozliczeń, na to, że brakowało polityki informacyjnej rządu w tej kwestii, że doszło do zaniedbań na polu edukacji. W odpowiedzi na uwagi, że rozliczenia nie były wystarczające, że np. rząd Mazowieckiego mógł przeprowadzić głębsze rozliczenia, dr Krotszyński zauważył, że nie można oceniać ówcześnie podejmowanych decyzji w oderwaniu od tamtych realiów. Podkreślił, że decyzja o braku radykalnego rozliczenia jest typowa dla przemian, które mają charakter negocjowany, gdy często amnestia jest warunkiem oddania władzy – jak np. w RPA czy w przypadku junt wojskowych w Ameryce Łacińskiej – i nie odnosi się jedynie do przemian w Polsce po 89 r.

Pytano o przyszłe rozliczenia obecnie rządzących – dr Krotoszyński zwrócił uwagę, że nie wiadomo czy będzie możliwe pociągnięcie ich do odpowiedzialności karnej, w sytuacji, gdy udowodnienie, że doszło do świadomego złamania Konstytucji może być niemożliwe – obecna władza wydaje się być przekonana, że działa zgodnie z prawem. Z kolei zastosowanie kar administracyjnych służyłoby ochronie instytucji państwa, ale nie pojednaniu społecznemu.

Odpowiadając na pytanie, dlaczego tak wiele osób popiera model rozliczeń PiSu, wykładowca zauważył, że zastosowany model tranzycyjny godzi w ich poczucie sprawiedliwości społecznej. Z drugiej strony należy pamiętać, że narzędzia sprawiedliwości tranzycyjnej działają w realiach bardzo niedoskonałego świata. Powróciła też kwestia, czy w imię poczucia sprawiedliwości społecznej można naruszać zasady państwa prawa. Dr Krotoszyński podkreślał, że grozi to utrwaleniem się takich obniżonych standardów w nowo budowanym systemie prawnym. Że należy także korzystać z pozasądowych form rozliczeń, takich jak zadośćuczynienie w postaci odszkodowań czy oficjalnych przeprosin ze strony państwa.

Joanna Darecka

Latający Uniwersytet Demokracji

Komitet Obrony Demokracji Wielkopolska

Zdj. Waldemar Andrzej Jóźwiak

Zapis wideo wykładu znajdziecie Państwo TUTAJ.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *